Sprawy o zachowek przegrywa się częściej na kalendarzu niż na sali sądowej — pięcioletni bieg przedawnienia przerywa wyłącznie pozew albo pisemne uznanie roszczenia, a rozmowy w rodzinie i wysłane wezwanie do zapłaty nie zatrzymują go ani o jeden dzień.
- Od 30 czerwca 2022 r. mediacja i zawezwanie do próby ugodowej bieg jedynie zawieszają (art. 121 KC) — po ich zakończeniu termin płynie dalej, a nie od nowa.
- Roszczenie małoletniego nie przedawni się wcześniej niż po dwóch latach od uzyskania przez niego pełnoletności (art. 122 KC), nawet wiele lat po śmierci.
- Sąd nie bada przedawnienia z urzędu — bez zarzutu pozwanego zasądzi zachowek także po terminie (art. 117 § 2 KC), więc spóźniony pozew bywa sensowny.
- Pozew o zaniżoną kwotę przerywa bieg tylko w tej części, a dla nadwyżki, o którą rozszerzysz powództwo później, termin może już upłynąć.
Termin przedawnienia zachowku — 5 lat (art. 1007 KC)
Przedawnienie zachowku regulują przepisy Kodeksu cywilnego. Podstawowy termin wynosi 5 lat, ale art. 1007 KC rozróżnia dwie odrębne sytuacje, którym odpowiadają dwa różne momenty rozpoczęcia biegu:
„§ 1. Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.
§ 2. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.”
Nie istnieje więc jeden uniwersalny „start” przedawnienia zachowku. Wszystko zależy od tego, przeciwko komu kierujemy roszczenie:
- roszczenie przeciwko spadkobiercy testamentowemu (§ 1) — przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu;
- roszczenie przeciwko obdarowanemu lub osobie, która otrzymała zapis windykacyjny (§ 2) — przedawnia się po 5 latach od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy).
Istotny bywa kontekst historyczny. Przed 23 października 2011 r. termin przedawnienia zachowku wynosił 3 lata. Nowelizacja wydłużyła go do 5 lat, ale dla spadków otwartych przed tą datą trzeba każdorazowo sprawdzić, według których przepisów liczymy bieg. Samą wysokość roszczenia oraz to, komu w ogóle zachowek przysługuje i jak go wyliczyć, opisujemy w osobnym opracowaniu Zachowek — kto, ile, kiedy i jak dochodzić. Tutaj skupiamy się wyłącznie na kwestii czasu.
Od kiedy biegnie przedawnienie zachowku — ogłoszenie testamentu vs otwarcie spadku
To najczęściej mylona kwestia. Przy zachowku dochodzonym od spadkobiercy testamentowego liczy się data ogłoszenia testamentu, a nie data śmierci. Ogłoszenie testamentu to formalna czynność dokonywana przez sąd spadku albo notariusza (art. 649–654 KPC); sporządza się z niej protokół z dokładną datą i to ona jest punktem odniesienia dla przedawnienia z art. 1007 § 1 KC. Jeżeli testament został ujawniony dopiero kilka lat po śmierci spadkodawcy, bieg przedawnienia rozpoczyna się dopiero od jego ogłoszenia — roszczenie, które pozornie wydawało się przedawnione, w rzeczywistości dopiero zaczyna biec.
Otwarcie spadku to z kolei chwila śmierci spadkodawcy (art. 924 KC). Ten moment jest miarodajny dla roszczeń z art. 1007 § 2 KC, a więc gdy uprawniony dochodzi uzupełnienia zachowku od osoby, która za życia spadkodawcy otrzymała darowiznę, albo od osoby, na której rzecz ustanowiono zapis windykacyjny; tu ogłoszenie testamentu nie ma znaczenia. Gdy w jednej sprawie uprawniony ma roszczenia wobec kilku osób naraz — wobec spadkobiercy (§ 1) i wobec obdarowanego (§ 2) — każde może przedawniać się w innym dniu. Kwestię tego, jakie darowizny dolicza się do podstawy obliczenia, omawiamy w tekście Doliczanie darowizn do zachowku.
Przerwanie biegu przedawnienia zachowku (art. 123 KC)
Przerwanie biegu przedawnienia zachowku ma ten skutek, że dotychczas upływający czas „przepada”, a termin po ustaniu przyczyny przerwy zaczyna biec na nowo, od zera (art. 124 KC). To fundamentalna różnica w porównaniu z zawieszeniem. Zgodnie z art. 123 KC bieg przedawnienia przerywa:
- czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia — przede wszystkim wytoczenie powództwa o zapłatę zachowku; to najpewniejszy i najczystszy sposób przerwania biegu;
- zawezwanie do próby ugodowej (art. 184 i nast. KPC) oraz wszczęcie mediacji — UWAGA: od 30 czerwca 2022 r. czynności te NIE przerywają już biegu przedawnienia, lecz go zawieszają (art. 121 pkt 5–6 KC; uchylono art. 123 § 1 pkt 3 KC dotyczący mediacji); po zakończeniu postępowania pojednawczego lub mediacji termin biegnie dalej, a nie od nowa;
- uznanie roszczenia przez osobę zobowiązaną — najlepiej na piśmie i jednoznacznie (podpisane oświadczenie, potwierdzenie kwoty, protokół uzgodnień).
Równie ważne jest to, co NIE przerywa biegu przedawnienia zachowku. Nie przerywają go: ustne negocjacje z rodzeństwem, wymiana maili „o kompromis”, spotkania rodzinne, obietnice spłaty, a nawet zwykłe wezwanie do zapłaty wysłane listem. To najczęstsza i najkosztowniejsza pułapka — uprawniony żyje w przekonaniu, że „przecież rozmawiamy o ugodzie”, a tymczasem termin biegnie nieprzerwanie i pewnego dnia po prostu upływa.
Zawieszenie biegu przedawnienia (art. 121–122 KC)
Zawieszenie różni się od przerwania tym, że nie zeruje dotychczasowego biegu — po prostu wstrzymuje jego naliczanie na czas trwania określonej przeszkody, a po jej ustaniu termin biegnie dalej. W kontekście zachowku najistotniejsze są dwie sytuacje z art. 121 i art. 122 KC:
- roszczenia osoby małoletniej (art. 122 KC) — przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż po upływie dwóch lat od uzyskania przez nią pełnoletności; uprawnionymi bardzo często są małoletnie dzieci lub wnuki spadkodawcy;
- roszczenia dzieci przeciwko rodzicom (art. 121 pkt 1 KC) — bieg jest zawieszony przez czas trwania władzy rodzicielskiej;
- wstrzymanie biegu z uwagi na relację lub przeszkodę (art. 121 KC) — dotyczy m.in. roszczeń między osobami, dla których ustanowiono opiekę lub kuratelę, oraz sytuacji siły wyższej uniemożliwiającej dochodzenie roszczenia przed sądem.
W praktyce to właśnie ochrona małoletnich najczęściej „ratuje” zachowek liczony wiele lat po śmierci spadkodawcy. Dlatego przy sprawach, w których uprawnionym jest dziecko, nigdy nie należy z góry zakładać, że roszczenie się przedawniło — trzeba policzyć termin z uwzględnieniem daty osiągnięcia pełnoletności.
Co zrobić, gdy termin przedawnienia zachowku jest blisko upływu — strategia
Gdy do przedawnienia zostało kilka tygodni, liczy się szybkość i właściwa kolejność działań:
- Najpierw ustal dokładną datę początku biegu. Sprawdź, czy dochodzisz roszczenia od spadkobiercy (data ogłoszenia testamentu), czy od obdarowanego (data śmierci). Od tego zależy, ile realnie zostało czasu.
- Jeśli czasu jest naprawdę mało, priorytetem jest wniesienie pozwu. To jedyna w pełni pewna metoda przerwania biegu; pozew można wnieść nawet bez pełnej wyceny majątku, a kwotę roszczenia rozszerzyć później.
- Uważaj na zaniżenie wartości przedmiotu sporu. Jeżeli pozwiesz o zbyt niską kwotę, przerwanie przedawnienia obejmie tylko tę część — dla nadwyżki, o którą rozszerzysz powództwo później, bieg mógł już upłynąć.
- Nie licz na „dobrą wolę” drugiej strony. Odkładanie pozwu w oczekiwaniu na porozumienie to najczęstsza przyczyna utraty roszczenia. Negocjacje można prowadzić równolegle, ale dopiero po zabezpieczeniu terminu pozwem.
Zarzut przedawnienia — jak działa w procesie (art. 117 KC)
Upływ terminu nie powoduje, że roszczenie o zachowek automatycznie „znika”. Zgodnie z art. 117 § 2 KC po upływie przedawnienia zobowiązany może uchylić się od zaspokojenia roszczenia — ale musi w tym celu podnieść zarzut przedawnienia. To kluczowe: sąd co do zasady nie bada przedawnienia z urzędu w sprawach zachowkowych. Jeżeli pozwany zarzutu nie podniesie, sąd zasądzi zachowek nawet wtedy, gdy formalnie pięcioletni termin już minął. Dla uprawnionego oznacza to, że pozew po upływie terminu bywa mimo wszystko sensowny; dla zobowiązanego — że zarzutu nie wolno zakładać „z automatu”, trzeba go wyraźnie zgłosić w odpowiedzi na pozew.
Odrębną, delikatną kwestią jest sytuacja, w której podniesienie zarzutu przedawnienia mogłoby zostać uznane za nadużycie prawa (art. 5 KC). W utrwalonej praktyce sądowej dopuszcza się w wyjątkowych, rażących przypadkach nieuwzględnienie zarzutu przedawnienia jako sprzecznego z zasadami współżycia społecznego — na przykład gdy to sam zobowiązany swoim zachowaniem doprowadził uprawnionego do bezczynności. Sądy podchodzą do tego jednak bardzo ostrożnie i traktują jako absolutny wyjątek, dlatego nie można na tej konstrukcji budować strategii procesowej.
FAQ — najczęstsze pytania o przedawnienie zachowku
Ile lat wynosi przedawnienie zachowku? Co do zasady 5 lat (art. 1007 KC). Dla spadków otwartych przed 23 października 2011 r. może obowiązywać dawny, 3-letni termin — to zawsze wymaga sprawdzenia.
Od kiedy biegnie przedawnienie zachowku? Przy roszczeniu wobec spadkobiercy testamentowego — od ogłoszenia testamentu. Przy roszczeniu wobec obdarowanego lub osoby z zapisem windykacyjnym — od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.
Czy sąd bada przedawnienie z urzędu? W sprawach o zachowek — nie. Pozwany musi podnieść zarzut przedawnienia. Jeżeli go nie podniesie, sąd może zasądzić zachowek mimo upływu terminu.
Czy negocjacje z rodziną przerywają bieg przedawnienia? Nie. Ustne rozmowy, maile i wezwania do zapłaty nie przerywają biegu. Przerywa go wyłącznie wytoczenie powództwa lub pisemne uznanie roszczenia. Mediacja i zawezwanie do próby ugodowej od 30 czerwca 2022 r. bieg zawieszają, a nie przerywają.
Jak Kancelaria może pomóc
Sprawy o zachowek przegrywa się najczęściej nie na sali sądowej, lecz na kalendarzu — przez błędne policzenie terminu albo zwłokę w złożeniu pozwu. Radca prawny Teresa Senderowska prowadzi sprawy spadkowe kompleksowo: ustala dokładny moment rozpoczęcia biegu przedawnienia zachowku w konkretnej sprawie, ocenia, czy i jak przerwać jego bieg, przygotowuje i wnosi pozew oraz reprezentuje Klientów w postępowaniu, w tym w sporach o wysokość roszczenia i o zarzut przedawnienia. Jeżeli w Twojej sprawie zbliża się koniec pięcioletniego terminu albo nie masz pewności, od kiedy on biegnie, nie zwlekaj z konsultacją, bo w przedawnieniu liczy się każdy tydzień. Zapraszamy do kontaktu w celu analizy sprawy. Ogólny kontekst całej procedury spadkowej znajdziesz w dziale Spadki, zachowek i dział spadku.